30-yillarda xalqaro munosabatlarga xos yana bir
xususiyat shu ediki, jahon jamoatchiligining katta
qismi urushni xohlamas, urushga faqat ba’zi
davlatlargina intilmoqda edi.
Xo‘sh, shunday bo‘lsa, nega ikkinchi jahon urushining oldini olib
bo‘lmadi?
Birinchidan, G‘arb davlatlari jahon iqtisodiy inqirozining oqibatlarini
bartaraf etish bilan band bo‘lib qoldilar. Natijada, bu omil G‘arbning urush
xavfiga jamoa bo‘lib kurashish qobiliyatini pasaytirib yubordi.
Ikkinchidan, jamoaviy xavfsizlik tizimi kuch ishlatishni inkor etmas edi.
Binobarin, tinchlikni saqlab qolish jasoratni, har qanday qurbonlarga tayyor
turishni, irodani talab etardi. Biroq yaqindagina tugagan birinchi jahon urushining
qonli oqibatlari kishilarni dahshatga solib qo‘ygan edi. Shuning uchun
ham jamoatchilik fikri bunday yangi qurbonlar berishga tayyor emas edi.
Bu holat, o‘z navbatida, yangi urushning oldini olishga qodir davlatlar
(Buyuk Britaniya, Fransiya) siyosatida passivlik, ehtiyotkorlik va noizchillikni
yuzaga keltirdi. AQSHda esa aralashmaslik kayfiyati kuchli edi. Shuning
uchun ham urush xavfi kundan-kunga kuchayib borayotgan bir sharoitda
AQSH hukmron doiralari o‘z qobiqlariga o‘ralib olishni lozim topdilar. Bu
esa yangi urush olovini yoqishga intilayotganlarga juda qo‘l keldi.
Uchinchidan, G‘arb Gitlerning hokimiyat tepasiga kelganligi qanday
oqibatlarga olib kelishi mumkinligiga o‘z vaqtida to‘g‘ri baho bera olmadi.
Buyuk Britaniya va Fransiya «tinchlantirish» siyosatini yuritdi.
To‘rtinchidan, bir tomondan, Buyuk Britaniya va Fransiya o‘z xavfsizliklarini
Germaniya agressiyasini Sharqqa, Moskvaga qarshi burib yuborish
yo‘li bilan saqlab qolishga intilgan bo‘lsalar, Sovet davlati, o‘z navbatida,
Nega yangi jahon
urushining oldini olish
mumkin bo‘lmadi?
19
xavfsizligini har qanday vositalar bilan bo‘lsa-da, saqlab qolishga intildi.
Binobarin, yangi jahon urushining oldi olinmay qolishida ularning mas’uliyati
bab-baravar edi.
1934-yilda Fransiya va Sovet davlati jamoaviy xavfsizlik to‘g‘risidagi
shartnoma loyihasini ishlab chiqqanlarida Buyuk Britaniya uni qabul
qilmaganligiga ajablanmasa ham bo‘ladi. Ikki tomonlama yoki uch
tomonlama shartnomalar imzolash yo‘li bilan ham jamoaviy xavfsizlik
tizimini vujudga keltirish mumkin edi.
Shu maqsadda Fransiya va Sovet davlati 1935-yilda o‘zaro yordam
to‘g‘risida shartnoma imzoladilar. Bunday shartnoma ikkala davlat
tomonidan Chexoslovakiya bilan ham imzolandi.
Bu orada Gitlerning ishtahasi kun sayin o‘sib bordi. 1938-yilda u
Chexoslovakiyaning Sudet viloyatini talab qildi. Bu masala 1938-yilning
29-sentabrida Myunxenda Yevropa buyuk davlatlari rahbarlari o‘rtasida
muhokama etilib, Sudetni Germaniyaga berishga qaror qilindi.
Gitler 1939-yilning 15-martida Chexoslovakiyani to‘la bosib oldi. 1939-
yilning 21-martida Polshadan Gdansk shahrini talab qildi. 22-martda Litvaga
qarashli Klaypedani egalladi.
Aprel oyida Italiya armiyasi Albaniyaga bostirib kirdi. Shu tariqa,
tinchlantirish siyosati butunlay halokatga uchradi. Fashist davlatlarining
bejazo g‘olibona harakatlari jamoatchilikda bundan buyon agressiyaga yon
bosish mumkin emasligi fikrini keltirib chiqardi. Sovet rahbariyati Germaniya
va Yaponiya solayotgan xavfdan cho‘chiy boshladi.
1939-yilning mart oyida Buyuk Britaniya Sovet davlatiga Fransiya va
Polsha bilan o‘zaro hamkorlik haqida deklaratsiya imzolashni taklif etdi.
I. Stalin esa o‘zaro aniq majburiyatlar qayd etilgan uch tomonlama
shartnoma imzolashni va Germaniyaning bo‘lajak agressiyasini qaytarish
uchun Polsha va Ruminiya hududiga Sovet armiyasini kiritish huquqi
berilishi shartini qo‘ydi.
Polsha va Ruminiya hukmron doiralari bu shartni sovetlarning Sharqiy
Yevropada o‘z nazoratini o‘rnatishga intilishi, deb qabul qilmadilar. Buyuk
Britaniya va Fransiya Polsha va Ruminiyani Sovetlar taklifiga ko‘ndirish
choralarini izlamadilar.
Natijada Moskva Buyuk Britaniya va Fransiya Sovet davlati bilan
muzokaralarni Gitlerga tazyiq o‘tkazish uchungina olib bormoqda, aslida
ularning maqsadi sovetlarga qarshi Gitler bilan kelishish, deb hisobladi.
Shunday qilib, uch buyuk davlat — Sovet davlati, Buyuk Britaniya va
Fransiya — bir-biriga ishonmas edi. Shuning uchun ham 1939-yilning 12-
avgustida Moskvada boshlangan ingliz-sovet-fransuz muzokaralari natijasiz
tugadi.
Gitlerning asosiy maqsadi Sovet davlati, Buyuk Britaniya va Fransiya
o‘rtasida shartnoma tuzilishini barbod etish, Polshaga hujum qilish oldidan
sovetlarning betaraf qolishiga erishish edi. Natijada 1939-yil 23-avgustda
20
Sovet davlati bilan Germaniya o‘rtasida o‘zaro hujum qilmaslik to‘g‘risida
shartnoma imzolandi. Shartnoma 10 yil muddatga tuzildi. Unda
tomonlarning biri boshqa davlat bilan urushga tortilganda, ikkinchi tomon
betaraf qolishi yozib qo‘yilgan va, ayni paytda, shartnomaga yashirin
ahdnomalar ham ilova qilingan edi. Bu yashirin ahdnomalarda Sharqiy
Yevropani Sovet davlati va Germaniyaning ta’sir doiralariga bo‘lib olish
nazarda tutilgan edi.
Gitler Finlyandiya, Latviya, Estoniya va Bessarabiyani Moskvaning ta’sir
doirasida deb, o‘z navbatida, I. Stalin Litvani Germaniya ta’sir doirasida
deb tan oldilar.
Shuningdek, yashirin ahdnomada kelgusida Polshani ham bo‘lib olish
ko‘zda tutilgan edi. Polshaga hujum qilish haqida uzil-kesil bir qarorga
kelgan Germaniya esa 1939-yil 1-sentabr tongida polyak yerlariga bostirib
keldi. 3-sentabr kuni Buyuk Britaniya va Fransiya Germaniyaga qarshi
urush e’lon qildilar. Shu tariqa Ikkinchi jahon urushi boshlanib ketdi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, ikki jahon urushi oralig‘idagi xalqaro
munosabatlarda kuchli davlatlar dunyoga o‘z hukmini o‘tkazdilar. Urushga
qarshi kuchlarning zaifligi natijasida fashizmning oldini olish mumkin
bo‘lmadi. Vaholanki, bir qator davlatlar o‘z manfaatlari yo‘lida ular bilan
til biriktirdilar. Ma’naviyat qashshoqligi va nafs balosi navbatdagi urushni
keltirib chiqardi.
| 
